Пәнҗешәмбе, 13 Ноябрь 2014 01:10

Ренат Харис. «Гүзәл гөмбәз»

Автор 
Оцените материал
(0 голосов)

Ренат Харисның яңа җыентыгына да үзенчәлекле, кыска, ләкин тыгыз фикерле  шигырьләр һәм поэмалар тупланган. Шагыйрь күңеле тыныч түгел. Дөньядагы һәртөрле вакыйгалар да, яшәеш фәлсәфәсе дә, кеше күңеленең төрле фасыллары да уйландыра аны. Мин, мәсәлән, әлеге китапка эпиграф итеп түбәндәге шигырь юлларын куяр идем:

                              Мин янмыйммы?

                              Мин янмыйммы? –

                              бөтен барлыгым белән

                              Мин тоташкан Заманамның

                              Киеренкелегенә.

                                                             («Мин янмыйммы?..»)

Шушы юллар – шагыйрьнең шигърияттәге кыйбласы, хәтта, әйтер идем, шагыйрьнең шигъри манифесты. Китаптагы бик күп шигырьләр әлеге шигъри юлларга киеренкелекләре, публицистик ялкыннары белән аваздашлар.

Төрле бүлекләргә кергән «Сугыша ике күбәләк», «Игенче җыры», «Кесә», «Төен», «Актер монологы», «Тылмач», «Дантега ияреп» кебек шигырьләр төгәлләнгән булулары, актуаль яңгыраулары белән укучыны җәлеп итәләр. Аларда нагрузкасыз артык сүзләр юк. Һәр юл, һәр сүз үз урынында. Бу, гомумән, шагыйрь иҗатына хас сыйфат. Шигырьдә җыйнаклыкны, кыскалыкны, ювелирлыкны өстен күрә шагыйрь.

Олыгая бару хмкмәтеме, шагыйрьнең шигырьләрендә хис, җылылык, яктылык торган саен арта бара шикелле. Аның инде фәлсәфи шигырьләре дә хислерәк, укырга рәхәтрәк. Бу очракта «Кояш вальсы» матур бер мисал була алыр иде. Формасы да яңа, буяулары да якты, акварельне хәтерләтә торган. Ул, чыннан да, кояшлы әсәр. «Мин тагын сагынам Казанымны», «Кар сулары», «Мәхәббәтемнең чәчәген…» шигырьләре дә лирик Хариска матур дәлилләр.

Ренат Харисның миңа иң охшаган шигырьләре арасында «Кем тизрәк татулаша?» исемлесе дә бар. Ул, беренче карашка, зур фәлсәфи фикерләргә дәгъвә итми. Әмма анда – чын милли бизәкләр, этнографик күзәтүләр, милли характерлар. Аннары безнең шигърияттә сирәк кулланыла торган бер алым – к и н а я  дә бар. Шигырьдәге сурәтләр күз алдына килә. Шигырьдәге геройлар, кинодагы кебек, берәм–берәм күз алдыннан уза. Образлары истә кала. «Китереп суксам…», «Мин дуамал айгыр кебек…», «Үпкәләгән алмагач», «Һәм очабыз» дигән шигырьләр дә кинаягә корылган. Ул алым шигырьне үтемлерәк итә, укучыга тәэсир итү көчен бермә–бер арттыра. Киная дигәннән, «Яңа Шүрәле» кыйссасы да – көчле әсәр. «Булган хәл» дип куелуы да әсәрнең бәясен күтәрә.

Рациональ фикер йөртүче фәлсәфи шагыйрьнең, сирәк кенә булса да, татар халык җырларына мөрәҗәгать итүен белә идек. Биредә дә шундый бер шигырь бар. «Аклы ситсы күлмәк…» дип атала ул. Миңа калса, ул җыентыктагы иң көчле шигырьләрнең берсе, фольклордан иҗади файдалануның матур бер үрнәге.

Җыентыкта, билгеле, уйланып җитмәгән урыннар да очрый. Алар күп түгел. Берничә генә. Мәсәлән, «Үзем дә күрәм» исемле шигырьнең кемгә төбәп язылганлыгы бик үк анык түгел. Шигырьне «Үз илем яманын үзем дә күрәм» дип башлау шулай ук килешеп бетәр микән? Уйлыйсы бар. Аннары кайбер шигырьләрдә артык натуралистик детальләр кереп китә. Әйтик, «Иртәнге таң–уйчан суның» дип башланган шигырьдә «минем башым тирәсендә диңгез кайный башлады» сүзтезмәсе бераз уңайсызрак укыла. «Минем тирәмдә…» дисәң дә берни югалмас иде, мөгаен. Тагын бер мисал:

                                                Минем генә башым

                                                Кипарислар, секвойялар, манаралар,

                                                Барлык тау битләреннән дә ашкан.

Монда да «башым» сүзе артык шикелле. Чөнки баш үзе генә күккә аша алмый. Болар, әлбәттә, бик тиз һәм җиңел төзәтелә торган әйберләр.

«Ат иярләү» исемле поэманы укый башлагач та, Ренат Харисның башлангыч чор иҗаты күңелгә килә. Ни өчен дисәң, аның ат турындагы шигырьләре элек тә бар иде. Истә кала торган, метафораларга бай шигырьләр иде алар. Монда да – ат. Гомумән, чын татар шагыйре буларак, битараф түгел ул атларга. Поэмадагы Кәрамга ат – үзенең күңеле булып тоелган шикелле, шагыйрь өчен дә ат – күңелендә йөргән шигъри символ, кайнар, темпераментлы, хәрәкәтчән һәм акыллы шигърият символы.

Поэма – драматик ачкычта язылган. Сюжет сызыгы да – көтелмәгәнчәрәк. Әсәрнең логикасы буенча башка төрлерәк үстерелеш, чишелеш көтәсең. Юк, шагыйрь күнегелгән стереотип чишелешкә риза түгел. Ул чишелешнең үз вариантын тәкъдим итә. Дөрес, атны бераз жәлләү тойгысы уяна күңелдә. Поэманы укыганда Кәрамның кулыннан тотып туктатасы, камчысын каерып аласы килә. Ләкин аның ярсуын беркем дә, хәтта шагыйрь үзе дә туктата алырлык түгел. Соңгы чиктә Кәрамның ул чактагы халәтен, гомумән, Кәрамны  укучы аңлар дип уйлыйм. Ахырдан шагыйрь үзе дә аның әлеге кыланмышын, поступогын тулысы белән аклый бит. Бу –  без укып күнеккән гади, традицион поэма түгел. Анда – язмыш, анда – фаҗига. Поэмадагы драматик күренешләр, тыгыз, куе буяулар күз алдына килә, хәтергә сеңеп кала.

Исемендә генә бераз шигем бар. Бик үк төгәл микән ул? Поэмада бит сүз ат иярләү турында бармый. Сүз бөтенләй башка хакта…

Поэма, иң ахырдан бирелсә дә, булачак китапның үзәген тәшкил итә. Шагыйрьнең шигырьдән шигырьгә үстерелгән шигъри накалы, хисләр өермәсе әлеге поэмада иң киеренке ноктага, иң югары көчергәнешкә ирешә.

Гомумән, Ренат Харисның «Гүзәл гөмбәз» исемле шигырьләр җыентыгы һәм андагы «Ат иярләү» поэмасы миндә матур тәэсир калдырды. Ул шигърият сөючеләребезгә көтеп алынган шигъри бүләк булачак. Шуңа күрә дә мин аны Татарстан китап нәшриятының 1985 елгы тематик планына, һичшиксез, кертергә кирәк дип саныйм.

20 сентябрь, 1983

Прочитано 218768 раз
Авторизуйтесь, чтобы получить возможность оставлять комментарии
   

Тел/Язык  

   

Видео  

   

Яңалыкларга язылу  

   

Реклама  

Внимание!!! Файл sape.php не обнаружен. Проверьте правильность установки кода Sape.

   
© Роберт Миңнуллин